Fallegasta vatnsfallið

eftir Hólmfríði Bjartmarsdóttur á Sandi

Fyrir nokkrum árum sat ég í veislu ásamt konu sem býr á bökkum Laxár og viðmælandi okkar sagði við hana.”Er ekki dásamlegt að búa við fallegustu á landsins?” Hún svaraði.”Fljótið er miklu fallegra, það er svo fjölbreytt”.

Ég varð hugsi. Mér varð ljóst að ég þekkti ekki Skjálfandafljót frá upptökum til ósa. Fyrir mér var það bara sá náttúrukraftur sem sjálfsagðastur var. Breitt lygnt vatnsfall með djúpum dularfullum álum milli æðarhólma og svartra sandeyra þar sem selurinn liggur, lómurinn spáir fyrir veðrum og gæsin heldur sig í sárum. Umhverfi þess var í mínum augum hamrar Ógöngufjallsins að vestan með fýlshreiðrum á grænum stöllum og ísfossum á veturna sem ísklifurmenn allstaðar að úr veröldinni kunna að meta. Mín megin var það svo veiðiá og lífgjafi þess votlendis sem það sjálft hefur myndað með framburði sínum.

Þar eru vötn og tjarnir, sem eru hvítar af horblöðku á vorin og rauðar af engjarós síðsumars. Þar eru gullnar bleikjuengjar, fífa, hrafnaklukka, blá stararsund og á bökkunum beitilyng og blóðberg í te. Þetta er land þar sem aldrei brást í heyskapur og land sem fóstrar flestar andategundir sem Ísland á, meðal annarra hrafnsönd og skeiðönd sem eru sjaldgæfar. Þar er auðvitað aragrúi vaðfugla, allra tegunda og að sjálfsögðu kríuvarp. Á sandinum er reki og veiði í sjó. Svona staðir hétu í gamla daga matarkistur.
En þetta er bara neðsti hlutinn.

Ofar rennur fljótið milli vel gróinna bakka Kaldakinnar að vestan með túnum og ökrum líkast sveit í Danmörk. Að austan er Aðaldalshraun, með brunum, borgum og hellum. Enn ofar rennur það milli skóganna í Fosseli og Felli. Þar eru í því hólmar fossar, flúðir hvíslar og Skipapollurinn. Þarna er laxveiðin mest. Þar er Þingeyjan og Skuldaþingeyin, Ullarfoss og Barnafoss. Við þetta svæði er tengd heilmikil saga. Þarna gefa birkiskógar umhverfinu allt annan svip og víði vaxnir grænir hólmar fara ótrúlega vel við þetta hvíta vatn, svo útsýnið úr Fellskógi og Fosseli er stórkostlegt.

Síðan þekkja allir Goðafossinn sem frægur er í sögunni og ferðabæklingunum og landslag Bárðardals er eins hlýlegt og sveitalegt og mest getur orðið. Þar minnir Fljótið ögn á Laxána og þar kemur hin silfurtæra Svartá saman við það og vötnin renna langa leið í sama farvegi án þess að blandast, svört og hvít. En kóróna Bárðardals er auðvitað Aldeyjarfossinn, sem prýðir forsíðu þessarar vefsíðu.

Mynd - Skógur eða foss

Setja hér aðra mynd af Aldeyjarfossi ??

MYND: SVARTÁIN !!! Í sumar fór ég loksins lengra upp með fljótinu að austan. Við tókum einn sunnudagsbíltúr fram á Bárðardalsafrétt, suður fyrir Réttartorfu, þar sem 4x4 klúbburinn á Akureyri, sem nýtir svæðið til útivistar, á myndarlegan skála. Ég varð stórhrifin. Þar rennur Fljótið milli sandeyra eins og hér niðurfrá, en gróður er öðruvísi. Þarna er fjallagróður og eyrarrós. Þar er dalbotninn sléttar grónar grundir með fé á beit en báðu megin ávalar hlíðar, án skóga. Þar er úfið hraun með ótal tröllamyndum og Hrafnabjargafossar. Þetta er í rauninni langur breiður dalur örugglega mikilvæg beit fyrir fé Bárðdælinga og þennan stað hafa menn látið sér detta í hug að gera að uppistöðulóni.

Frá mínum bæjardyrum séð

Frá mínum bæjardyrum séð er náttúrufegurð mikil verðmæti. Ég mundi ekki búa í sveit nema fyrir þetta umhverfi og þá orku og hamingju sem það veitir mér vetur sumar vor og haust. Lífvænleg efnahagskjör eru þörf, en þó ég gæti haft betri laun annars staðar vil ég ekki skipta. Ég veit að því er eins farið með fjölda fólks auk þess sem náttúrufegurð gefur beint af sér tekjur fyrir marga í formi til dæmis ferðaþjónustu. Ég er sannfærð um að þetta svæði hefur stórkostlega möguleika á meiri tekjum á því sviði þar sem landsmenn sjálfir sækja æ meir í útivist á fallegum stöðum og sögutengda ferðaþjónustu væri létt að hugsa sér á Goðafossvæðinu og víðar. Þetta svæði má alls ekki skemma. Þess vegna vil ég láta friða það allt fyrir óþörfu raski og þar er virkjun helsta hættan núna.
Það er fáránlegt að láta sér detta í hug að taka Bárðardalsafrétt undir lón og eyðileggja um leið Aldeyjarfoss og Hrafnabjargafossa. Það er óþolandi tilhugsun og fyrir íbúa Bárðardals hlýtur það að vera stórtjón og það tjón varðar alla.

(Mynd: sauðfé á beit)

(mynd til dæmis Goðafoss)

Lifandi hringrásin

Í gamla daga óttuðust menn að styggja vættir og goð. Hvort sem við trúum slíku eða ekki er náttúran afl sem taka þarf með í reikninginn. Um 1980 var grafinn skurður í landi Sands, í gegnum svokallað Rófutagl þar sem Skjálfandafljót beygði að ósi til vesturs að Bjargakrók, en þar hafði ósinn verið frá því elstu menn mundu. Það var ætlunin að færa ósinn austar til að auðvelda fjárflutninga út í Víkur. Færslan tókst, en rekstrarleiðin varð ekki fær. Fljótið móðgaðist, segi ég stundum. Það neitar að halda sig í þessum nýja farvegi er að brjóta sig til austurs gegnum gróið land sem það sjálft hafði myndað gegn um aldirnar. Það hefur farið marga kílómetra í austur síðan þetta var gert, í ár um 400 metra og er nú statt fyrir miðjum flóa.

Áhrifa þessa gæta á haf út, segja sjómenn. Framburðurinn nær ekki til hrygningastöðva fiska vestur við fjöllin til að næra þær og það er tjón. Mér finnst augljóst að virkjun og uppistöðulón mundi spilla enn meir ætisskilyrðum fiska og fugla þar sem framburðurinn botnfélli þá í lóni og kæmi að engum notum neinsstaðar. Hvernig rennslið sjálft mundi haga sér við þær breytingar sem straumjöfnun hefði veit ég ekki, en ég veit núna að við vitum ekki neitt. Allt land hér í kringum mig og norður við flóan er framburður. Hið u-laga form Skjálfandaflóans er fljótsins verk. Hvað gerist ef áhrifa þess hættir að gæta? Eyðist þá ekki landið hér og lífríki þess, smátt og smátt?

Umhverfisskóli

Núna er í tekinn til starfa umhverfisskóli í Þingeyjarsýslum. Það er vel. Hann stefnir að því að kenna skólabörnum á umhverfið, úti í umhverfinu og kenna þeim að umgangast náttúruna og virða hana. Í umhvefisskóla er ég alin upp og hef verið allt mitt líf. Börnin mín ólust upp í sama skóla og barnabörnin mín eru byrjuð í honum. Hver krakki sem kemur hér er leiddur fram á fljótsbakka, út í flæðarmál, um hraunið og í varpið á vorin. Hann verður óðara uppljómaður af áhuga á dýrum fuglum fiskum og lífríkinu öllu og ekki síður þeim öflum sem það skapa og virðingin kemur sjálfkrafa. Ekki bara fyrir landi og lífi. Líka fyrir lífi og dauða, orsök og afleiðing og allri hringrásinni í heild sinni.

En það er til annarslags umhverfisskóli. Það eru uppi sjónarmið í landinu sem líta á alla skapaða hluti sem eina allsherjar orkulind. Það eru hávær öfl sem kynna landið og náttúru þess eingöngu sem peningalind sem best sé að setja á útsölu, hvað sem það kostar. Þessi öfl tala niður til okkar sem erum þeim ósammála eins og við séum flón eða landráðamenn af því við viljum skila landinu óskemmdu til komandi kynslóða. Ég er ekki vísindamaður en ég veit samt að virkjun í Skjálfandafljóti mundi hafa bæði fyrirsjáanlegar og ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Þess vegna vil ég halda svæðinu óskemmdu svo börn og náttúrubörn geti í framtíðinni séð kraftaverk óspilltrar náttúru, þau sem mér finnast svo stórkostleg. Ég ætla að bæta við þessa grein, minni upplifun á því sem ég þekki best, það er sumri við Skjálfanda.

Til baka á forsíðu